Ontwikkeling van democratie in de provincie

Groningen heeft een eeuwenlange geschiedenis. Bij opgravingen in de binnenstad van de stad Groningen zijn sporen van bewoning gevonden uit de tweede en derde eeuw. De stad is belangrijk voor de provincie en omgekeerd. We zien dat terug in de historie, want de ontwikkelingen in de provincie Groningen zijn onlosmakelijk verbonden met die van de stad Groningen.

Villa Cruoninga

De eerste nederzetting van de stad Groningen is gebouwd op het noordelijke uiteinde van de Hondsrug: dit is het meest noordelijk gelegen droge punt in een landschap dat in vroeger tijden werd omringd door veen en moeras. In het jaar 1040 wordt voor het eerst de oorspronkelijke naam van de stad Groningen ‘Villa Cruoninga’ opgeschreven in een giftbrief.

Met deze brief schenkt koning Hendrik III de koninklijke domeingoederen aan het bisdom van Utrecht. Groningen krijgt in de elfde eeuw een stadswal die in de dertiende eeuw wordt versterkt met een stadsmuur. Hierdoor groeit Groningen uit tot een sterke handelsstad die in de vijftiende eeuw verdragen sluit met 'de Ommelanden' Hunsingo, Fivelingo en Westerkwartier. Dit gaat niet zonder strubbelingen, want in de zestiende eeuw nemen de onderlinge spanningen over de macht en juridische zeggenschap van de stad toe.

Het stapelrecht

Het grote twistpunt tussen de stad en de Ommelanden is het stapelrecht. De Ommelanders moeten hun graan eerst in de stad verhandelen en mogen alleen bier voor eigen gebruik brouwen. De tegenstand over dit stapelrecht loopt zover op dat de Ommelanden in 1575 definitief breken met de stad. In 1579 ondertekenen de Ommelanden de Unie van Utrecht en sluiten zich aan bij de calvinistische opstand tegen Spanje.

Onderdeel van de Republiek der Verenigde Nederlanden

De afscheiding is van relatief korte duur. In 1594 veroveren prins Maurits van Oranje en Willem Lodewijk, graaf van Nassau met hun leger de Spaansgezinde, katholieke stad Groningen. In het zogenaamde 'Tractaat van Reductie' leggen de Staten-Generaal op 23 juli 1594 vast dat de stad en de Ommelanden zich samenvoegen tot één gewest. Op 17 februari 1595 worden Stad Groningen en Ommelanden als zevende provincie opgenomen in de Republiek der Verenigde Nederlanden.

Provinciale Staten van Stad en Lande vormen het algemeen bestuur van het nieuwe gewest, dat bestaat uit de Burgemeester en Raad van de stad Groningen en de Staten van de Ommelanden. Beide partijen beschikken over één stem. Gedeputeerde Staten vormen het dagelijks bestuur. De hoogste provinciale ambtenaar is de stadhouder. Zijn belangrijkste functie is kapitein-generaal van de troepen in het gewest.

Kaart provincie Groningen
Historische kaart van de provincie Groningen

Franse bezetting legt basis voor nieuw bestuur

Tijdens de Franse bezetting (1795-1813), de Bataafs-Franse tijd, verandert de Nederlandse bestuurlijke organisatie ingrijpend. Napoleon legt de basis voor de bestuurlijke organisatie zoals we die tot op de dag van vandaag kennen. De ministeries in Den Haag maken de dienst uit. De grenzen en de naam van de huidige provincie Groningen veranderen meermalen in deze periode.

Tussen 1799 en 1801 spreekt men van de Westereems met Leeuwarden als hoofdstad. Later wordt het vervangen door het departement van Groningen. In 1811 komt er een departement van de Westereems. Hiertoe behoren de huidige provincies Groningen, Drenthe, het gebied tussen de Eems en de huidige staatsgrens. Een belangrijke vernieuwing is dat er voor het eerst gemeenten worden ingesteld. Vanaf 1808 worden 62 gemeenten in de provincie Groningen opgericht.

Het departementaal bestuur bestaat uit twaalf personen, die voornamelijk belastingen innen en de infrastructuur bevorderen. Sinds 1807 is de landdrost (préfet) de hoogste provinciale ambtenaar. Zes assesoren (sous-préfets) ondersteunen hem.

Koninkrijk der Nederlanden

In 1814 komt er een einde aan de Franse overheersing. Het Koninkrijk der Nederlanden wordt gesticht. De departementen worden vervangen door provincies. In de Grondwet worden de bevoegdheden van Provinciale Staten volledig uitgekleed. De koning benoemt in iedere provincie een gouverneur, die een beslissende stem in de Staten heeft. Hij heeft zelfs rechtstreeks toegang tot de koning.

Provinciale Staten worden gekozen door een kleine groep mannen die een bepaalde som aan grondbelasting betalen. Dit wordt censuskiesrecht genoemd. Er zijn 450 kiesgerechtigden op een totale bevolking van ongeveer 145.000 mensen. Zij kiezen kiesmannen, die op hun beurt de leden van Provinciale Staten kiezen. De democratische rol van de Provinciale Staten is dan nog klein.

Provinciewet van Thorbecke

De nieuwe Provinciewet in 1850, die is gebaseerd op de Grondwet van Thorbecke (1848), zorgt voor meer democratie. De provincie mag voortaan een eigen begroting opstellen, eigen belastingen heffen en verordeningen uitvaardigen. De Statenvergaderingen worden openbaar, maar alleen de meest gegoede mannen mogen de Statenleden direct kiezen. In 1917 wordt het algemeen kiesrecht voor mannen ingevoerd en in 1919 volgt het kiesrecht voor vrouwen. Hiermee komt er een einde aan het censuskiesrecht.

Zwarte bladzijde voor de democratie in Tweede Wereldoorlog

Tijdens de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) blijft het provinciebestuur tot 1941 functioneren. Op 1 september 1941 wordt de verordening 152/1941 van kracht. Dit betekent dat alle werkzaamheden van Provinciale Staten en gemeenteraden worden opgeschort. Hiermee komt een einde aan de parlementaire democratie. Provinciale Staten moeten hun werkzaamheden staken. De commissaris van de koningin wordt ontslagen. De gedeputeerden dienen hun ontslag in. Zij worden vervangen door zes bestuursraden (NSB'ers). In februari 1942 benoemt de Duitse bezetter een NSB'er tot commissaris van de provincie. In de periode 1940-1945 zijn Statenleden en ambtenaren van de provincie Groningen (PDF PDF-bestand, 953 KB) omgekomen bij hun verzet tegen de Duitse bezetter.

Schilderij Vrijheidsboom - J.L. Hauck

Van naoorlogse tijd tot nu

Na de Tweede Wereldoorlog breekt opnieuw een tijd van veranderingen aan. Er vinden weer verkiezingen voor Provinciale Staten plaats. In 1962 wordt een nieuwe Provinciewet van kracht. Provinciale Staten krijgen meer taken en bevoegdheden. Na de Statenverkiezingen van 2003 wordt het dualisme ingevoerd. De gedeputeerden zijn niet langer lid van de Provinciale Staten. De leden van Provinciale Staten worden volksvertegenwoordigers en controleurs van het college van Gedeputeerde Staten.

Meer weten?

Weten hoe het nu geregeld is en wie in het provinciebestuur zit? Kijk voor meer informatie bij Provinciale Staten en Gedeputeerde Staten en de commissaris van de Koning. Over de historie en het bestuur hebben we de brochure De Statenzaal, ruim vier eeuwen middelpunt van het provinciaal bestuur gemaakt. U kunt deze aanvragen of hieronder downloaden.

Downloads

  • 18 augustus 2014 | Brochure/folder | Grootte 953 KB
    PDF Waar vochten zij voor?
    Brochure over Statenleden en ambtenaren van de provincie Groningen die zijn omgekomen bij hun verzet tegen de Duitse bezetter in de periode 1940-1945.
  • 19 juni 2018 | Grootte 7 MB
    PDF De Statenzaal
    Brochure over de historie van de Statenzaal en het provinciaal bestuur.